معماری

قدمگاه امام رضا ( ع ) بافران

برای این که بدانیم حضرت امام رضا ( ع ) از چه راهی به ایران و خراسان آمده اند و مسیرحرکت ایشان از کدام شهرها بوده است باید به وضع راهها و ارتباطات آن زمان، توجّه کنیم. با مراجعه به کتابهای تاریخ، موقعیت حساس مرو معلوم می شود. این شهر، لشکرگاه اسلام بوده است. بنی عباس هم در آنجا تقویت شدند و مأمون در آنجا به تخت خلافت نشست. از طرفی سیّاحان و شخصیت های بزرگی مثل ناصر خسرو، ابن بطوطه و دیگران به ایران آمده اند و از نواحی خراسان، طوس، سرخس، نیشابور، مرو، یزد، اصفهان و جاهای دیگر گذشته اندودر یادداشتهای خود اطّلاعات مفیدی داده اند.

ابن حوقل بیشتر راههای ایران را مشخص کرده و نوشته است : راهی بین نایین و خراسان و طبس و نیشابور بوده است که از مرو به سرخس و از آنجا به طوس می رفتند.

ناصر خسرو شرحی دربارۀ راه اصفهان و قاین و یزد که از راه بیابان تا چهار ده طبس می رفتند و از آنجا به تون و سرخس می پیوسته، نوشته است و اشاره کرده است که بین مرو و بصره هم راهی بوده است. حتی فرسخ و منزل های عرض راه را مشخص کرده است .

ابن بطوطه هم در « رحلۀ [۱]» خود به راهی که بین مدینه و مکّه و نجف و بغداد و بصره وآبادان و شوشتر و اصفهان بوده است اشاره می کند اگر چه زمان او نسبتاً مؤخّر است و در زمان او مشهد دایر بوده ولی می توانیم استفاده کنیم که هنوز راه قدیمی خوارزم ، بخارا ، سمرقند ، بلخ ، هرات ، جام ، طوس ، مشهد الرضا ( ع ) ، سرخس و نیشابور مورد استفاده بوده است[۲].

مسیر حرکت امام علی بن موسی الرضا ( ع ) را بنا برخبری که در فواید الرضویه ذکر شده و همان طوریکه در مطلع الشمس از مدینه تا مرو بررسی نموده ظاهراً شهر اصفهان نیز از مناطقی است که حضرت در طول مسیر از آن عبور نموده و با قدوم مبارک خود آن را مزّین نموده اند. پس از آن ، حضرت با گذشتن از مسیر کوهپایه رهسپار نائین شده اند[۳].

در محلۀ کلوان نائین جایگاهی به نام قدمگاه وجود دارد که گویند به یاد بود تشریف فرمایی حضرت رضا ( ع ) به این شهر، احداث گردیده است . مسجد این محل در واقع محل نماز گزاردن حضرت بوده است. در محلۀ گُودالو یا محلۀ سنگ ، حمّامی وجود دارد که به نام آن فروغ هشتم ، موسوم می باشد و مردم عقیده دارند حضرت در این حمّام به نظافت پرداخته اند. در بافران ، درختی با عنوان موم رضا است که حضرت در سایۀ آن به استراحت ، مشغول گشته و از نهری[۴] که زیرآن جاری بوده آب نوشیده اند . زنی به نام سلطان موصله که اهل موصل بوده واز خدمۀ آن حضرت به شمار می آمده در نایین ، فوت نموده و همانجا هم دفن شده است. یکی از یاران امام به نام احمد، وقتی مشاهده می کند نائین از ستم عبّاسیان،دور است و نیز مردمانش به اهل بیت ( ع ) ارادت دارندترجیح می دهد در این شهر بماند و به نشر فرهنگ تشیع بپردازد . وی پس از رحلت در نایین دفن می گردد[۵].

مؤلّف کتاب « پا به پا ی آفتاب از مدینه تا مرو» که مسیر حرکت امام رضا ( ع ) را به صورت داستانی زیبا و دلکش نگاشته می نویسد: رجاء بن ابی ضحاک[۶] راه نایین را برگزیده بود و پس از گذشتن از ( بافران = بادران ) که در ۵ کیلومتری نایین قرار داشت به این شهر رسیدند. امام در مسجد با مردم خوب و زحمتکش آن دیدارکرد و زینب[۷] نیز فرصتی یافت تا به درمان کامل خود بپردازد . از نایین به انارک و سپس به خور و بیابانک آمدند و از راه کویر به سمنان و آهوان و دامغان و شاهرود و میامی رفتند و قصد داشتند از منازل الحک ( الحق ) و عباس آباد بگذرند و از شهر تاریخی سبزوار خود را به نیشابور برسانند[۸].

در مسیر حرکت حضرت از نایین به سمت انارک در نزدیکی قلعۀ شدّاد، بقعه ای است که توجّه هر رهگذری را به خود جلب می کند. بر روی سنگ قبر که در چند سال پیش توسط فرد خیّری بازسازی شده نوشته شده است :

مرحوم پیر ابراهیم یکی از اصحاب و یاران امام رضا ( ع ) که در هنگام هجرت از مدینه به خراسان به تاریخ ۲۰۰ هجری قمری در این مکان وفات یافته است.

تعمیر قبر، محرم ۱۴۰۴ ه. ق

غلامعلی حاج علی خان مزرعه امامی

تاریخ نایین با توجّه به وقوع این رویداد تاریخی و مهم می نویسد: مدارک متقن بر تشریف فرمایی حضرت ، موجود است و نه تنها حضرت به نایین تشریف آورده اند بلکه به یزد هم تشریف برده اند چه آنکه در تاریخ یزد در هنگام  ذکر مسجد فرط می نویسد در زمانی که حضرت علی بن موسی الرضا (ع) بر حسب تقاضای  مأمون، خلیفۀ عباسی متوجّه طوس بودند به یزد آمده وچند روزی توقف فرموده و در هنگام توقف در مسجد فرط به عبادت قیام فرمودند و موضع آن حضرت را یک نفر یزدی عمارت نموده  وگنبدی کوچک ساخته است[۹].

مؤلّف جای دیگری می گوید : درختی در بافران است که به درخت ( موم رضا ) یعنی درخت امام رضا ( ع )  معروف است و پایابی  هم بدانجاست که حضرت رضا ( ع ) در زیرآن درخت، غذا تناول فرموده و درآن آب، وضو ساخته است. شاه عباس کبیرهم در نذری[۱۰] که کرد تا پیاده به خراسان مشرّف شود به قدری که توانسته از مسیر آن حضرت، اطلاع حاصل کند از همان مسیر، راه را پیموده است و در بافران نیز که یکی از این مسیرهاست به امر شاه عباس کبیر دراطراف آن درخت، صحنی بنا کرده اند و دیوارهای آن را به یاد غذا خوردن حضرت به جای کاشی معمولی از کاسه و بشقاب قیمتی زینت داده اند. حاج سید سعید طباطبایی نایینی اظهار داشته اند که در کودکی در ایام عزاداری بدان جا مشرّف شدم و به چشم خود آن دیوار های مزیّن به کاسه و بشقاب را دیدم ولی اکنون آثاری بر جای نمانده است وکاشی ها به دست یهودیان ربوده  شده است[۱۱].

آنچه در این نقل قول، مبهم و اشتباه به نظر می رسد غارت کاشی ها توسط یهودیان است. در حافظۀ تاریخی این سرزمین، قتل و غارت و چپاول مردم بافران به دست افاغنه و مغولان ثبت شده است. گذر افاغنه از بافران در ماجرای حملۀ اشرف افغان به اصفهان و براندازی حکومت صفویان، امری است مسلم و تاریخی و قتل و غارت بافران به دست آنان نیز با توجّه به دلاوری و مقاومت مردم بافران در کتابها ثبت شده است. عبور مغولان از بافران نیاز به تحقیقات گسترده تری دارد و نمی توان آن را امری تاریخی و مسلّم دانست و تنها می توان با منابع شفاهی و با حدس و گمان ، آن را توجیه کرد. به غیر از این دو مورد هیچ گونه حادثۀ تاریخی و قتل و غارتی ثبت نشده و این که یهودیان از کجا و چگونه به بافران نفوذ کرده اند و کاشی ها و بشقابها را ربوده اند جای سوال و تعجب دارد. شک نیست که مؤلّف گرانقدر تاریخ نایین در این زمینه مرتکب خطای فاحش شده و افاغنه را یهودیان ذکر کرده است.

[۱] – نام سیاحت نامه و سفرنامۀ مشهور ابن بطوطه است.

[۲]– زندگانی امام هشتم  علی بن موسی الرضا (  ع  ) ص۷۲

[۳]– www.imamreza.net

[۴] – آب قنات درّه که شیرین بوده و مورد استفادۀ اهالی قرار می گرفته است.

[۵]– www. Havzah.net

[۶]– یکی از کارگزاران حکومت مأمون و مسوول بردن امام رضا (ع) از مدینه به خراسان.

[۷]– خواهر امام رضا (ع )

[۸]– www.imamreza.net

[۹]– تاریخ نائین ،ص۶۰ جلد اول

[۱۰]– شاه عباس کبیر در سال ۱۰۰۹ نذر کرد که اگر بر عثمانیان پیروز شد، پیاده به زیارت مشهد مقدّس امام رضا (ع) رهسپار گردد.  تاریخ نایین، ج ۱، ص ۲۴

[۱۱]– تاریخ نایین ،‌ج ۱ ،‌ص ۲۴

همچنین ببینید

محرم در بافران

بوی نسیم حزن و ماتم از سرزمین بلای نینوا به مشام می رسد و دل …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.