معماری

یخچال سنتی بافران، مکان تولید یخ در ایران قدیم

بنای یخچال های سنّتی از نمونه های بسیار جالب در شهر های ایران است که با رواج یخچال های برقی به نابودی کشیده شده است. در ساختمان آنها از تمامی مصالح موجود در نزدیکترین محل ساخت و ساز و به ویژه خشت و گِل و ساروج، استفاده شده است . از خشت و گل نه تنها به دلیل فراوانی آن بلکه به دلیل این که بهترین عایق گرما از بیرون به درون و سرما از درون به بیرون است استفاده می شده است. سنگ در پایه های یخچال و آجر در طاق ها به کار برده شده و با کاهگل آن را پوشش می دادند. هر یخچال از سه قسمت تشکیل شده است: دیوار طویل سایه انداز حوضچه های تهیۀ یخ و مخزن یخ . ورودی مخازن معمولاً در جوار حوضچه های تولید یخ قرار داشته اند و با سطح شیب دار برای انتقال آسان یخ به حوضچه ها مرتبط می شدند. خروجی نیز در مقابل ورودی وجود داشت. دیوار گودال یخدان را معمولاً از سنگ و آجر می ساختند و با کاهگل، اندود می کردند. حجم یخدان حدود ۲۹۰ متر مکعب است. جداره ها و ته قسمت کاجی شکل تو خالی که از یخ پر شده با آجر، فرش شده است. سقف مخروطی شکل یخچال ها گاهی صاف اما اکثرپلکانی شکل است تا مرمّت و بازسازی بیرونی آن آسانتر انجام گیرد. قسمت پایۀ آنها گاه با آجر و زمانی با خشت ، ساخته شده که با کاهگل، پوشانده شده است. این نوع مصالح با جلوگیری از تبخیر، به خنک شدن درون یخدان کمک می کنند. ضخامت دیوار های درون یخدان در قسمت پایه حدود ۵/۳ متر است و در قسمت بالا کمتر است .کارایی دیوار های بلند و ضخیم که در جنوب حوض های تهیۀ یخ با خشت و گل ساخته شده اند این است که از تابش نور خورشید، جلو گیری و ایجاد سایه کند. بلندی این دیوار های سایه انداز از ۶ متر تا ۱۰ متر و گاه بیشتر بوده است. این یخچال ها در تابستان، مورد استفادۀ ساکنان شهرها و آبادی های حواشی کویر بوده است .آب قناتها که تأمین کنندۀ آب شهرها و روستاهاست در زمستان در حوضچه ها به یخ تبدیل می گردید و با نگهداری آن در درون یخدان، برای تهیۀ نوشیدنی های خنک در فصل گرم سال استفاده می شد. یخچال های سنّتی ایران در مناطقی پراکندگی جغرافیایی دارند که تابستانهای بسیار گرم و سوزان و زمستان هایی با حداقل ۲۰ روز یخبندان داشته اند. کوشش مدیران وکارکنان یخچالهای سنّتی بر این بوده است که همیشه از آب شیرین برای تهیۀ یخ استفاده کنند چون آب شور به آسانی یخ نمی بندد و یخ آن نیز قابل مصرف برای نوشیدن نیست. ساختن یخ و جابجایی آن در روزهای سرد زمستان به ۲ تا ۴ نفر نیروی انسانی نیاز داشت. آب را به عمق حدود ۱۰ تا ۲۰ سانتی متر داخل حوض ها می کردند و گاهی با پاشیدن آب بر روی یخها به ضخامت آن می افزودند و ضخامت دلخواه را بدست می آوردند. پس از آن، قشر یخ را با کلنگ می شکستند و به وسیلۀ قلّاب و ریسمان به داخل چاه یخچال ، خالی می کردند. پس از یخ زدن کامل و انباشته شدن مخزن از یخ ، روی آن را با خشت خام و کاهگل می پوشاندند و درهای ورودی آن را می بستند. با شروع فصل گرما ، خشت ها را از روی یخها برمی داشتند و از آن استفاده می کردند . حمل یخ از یخچال ها به شهر ها و روستا ها به وسیلۀ الاغ و درون جوالی مخصوص که از موی بز تهیه می شد صورت می گرفت. موی بز با جذب رطوبت یخ ها ، منبسط می شد و مانع نفوذ گرمای فضای بیرون به داخل جوال می شد .

همچنین ببینید

مراسم جشن میلاد امام حسین (ع) در بافران برگزار شد

با حضور اقشار مختلف مردم؛ مراسم جشن میلاد با سعادت امام حسین(ع) و نکوداشت روز …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.