معماری

نکته های قرآنی در باره امر به معروف و نهی از منکر۱۶

۱۶-مراتب امر به معروف ونهی از منکر
مراجع عظام تقلید مراتبی را برای امر به معروف و نهی از منکر بیان فرموده ­اند که با وجود هر یک نوبت به مرتبه ­ی بعدی نمی ­رسد.
پیش از بیان مراتب امر به معروف و نهی از منکر، لازم است متذکر شویم که برای انجام این فریضه­ ی الهی، نباید فقط به بیان مسأله­ ی شرعی اکتفا شود، بلکه مکلف باید امر و نهی کند.
از این رو به کسی که نماز نمی­ خواند، باید گفت: «نماز را به­ جا آور» بنابراین؛ صِرف گفتن «نماز بر تو واجب است» کافی نمی ­باشد، مگر آن­که همین مقدار برای او کافی باشد و تارک نماز را به سمت انجام نماز وادارد.
آمر به معروف و ناهی از منکر باید سلسله مراتبی را در عمل خود رعایت کند.
حضرت امام۱ در بیان آن مراتب می­ فرمایند:
>المرتبه الاولی _ ان یعمل عملاً یظهر منه انزجاره القلبی عن المنکر وانه طلب منه بذلک فعل المعروف و ترک المنکر و له درجات کغمض العین, والعبوس والانقباض فی الوجه, و کالاعراض بوجهه او بدنه و هجره و ترک مراودته و نحو ذلکالمرتبه الثانیه: الامر والنهی لساناًلو کان بعض مراتب القول اقل ایذاﺀ و اهانه من بعض ما ذکر فی المرتبه الاولی یجب الاقتصار علیه و یکون مقدماً علی ذلک … والاشخاص آمراً و مأموراً مختلفون جدّاً, فربّ شخص یکون اعراضه و هجره اثقل و اشد ایذاﺀ و اهانه من قوله و امره و نهیه فلابد للاۤمر والناهی ملاحظه المراتب والاشخاص؛ اگر بعضی از مراتب گفتار از جهت اذیت و اهانت کمتر از آن­چه که در مرتبه­ ی اول ذکر شده باشد, واجب است بر آن اکتفا نماید و مقدم بر آن می­باشد… و افراد آمر و مأمور جداً مختلف می­ باشند پس چه بسا شخصی که اهانت و اذیت اعراض و ترک رابطه کردن برای او از جهتی سنگین­ تر و شدیدتر از قول و امر و نهی­ اش می ­باشد. بنابراین آمر و ناهی باید ملاحظه­ ی مراتب و افراد را بنماید.المرتبه الثالثه: الانکار بالید, لو علم او اطمأن بأنّ المطلوب لایحصل بالمرتبتین السابقتین وجب الانتقال الی الثالثه وهی اعمال القدره مراعیا للأیسر فاﻷیسر؛ ([۴]) توسل به زور و جبر است، اگر بداند یا اطمینان داشته باشد که ترک منکر یا انجام واجب با دو مرحله­ ی قبلی محقق نمی­ شود, اعمال قدرت واجب است البته با رعایت مراتب.ولکن الظاهر تقدیم الانکار باللسان علی الانکار القلبی … و قدیلزم الجمع بینهمالوکان الإنکار موجباً للجر إلی الجرح أو القتل فلا یجوز الاّ باذن الامام۷ علی الاقوی و قام فی هذا الزمان الفقیه الجامع للشرایط مقامه مع حصول الشرایط؛ اگر باز داشتن از معصیت منجر به جرح یا قتل شود, جایز نیست؛ مگر به اذن امام۷ و در این زمان فقیه جامع الشرایط جانشین ایشان است.»([۸])
نظر حضرت آیهالله فاضل دام ­ظله نیز هماهنگ نظر حضرت امام۱ است.([۹])
حضرت آیهالله بهجت دام ­ظله نیز می­ فرماید: «اگر انسان بداند در صورتی که بخواهد جلوگیری از معصیتی بنماید؛ منجر به ایجاد جرح و یا قتل خواهد شد، بنا بر اظهر بدون اجازه­ ی امام معصوم۷ یا کسی که از طرف آن حضرت مستقیماً نایب مخصوص است نباید این کار را بکند و آیا با اجازه ­ی مجتهد جامع­ الشرایط می­ تواند این کار را انجام دهد؟ مورد تأمل است.»([۱۰])
حضرت آیهالله مکارم دام­ ظله در این باره می ­فرماید: «اگر برای امر به معروف و نهی از منکر لازم شود که متوسل به ضرب و جرح یا اتلاف اموال و بالاتر از آن گردد، در این صورت هیچ کس بدون اجازه­ ی حاکم شرع حق اقدام ندارد، بلکه باید اصل کار و مقدار و اندازه­ ی آن طبق ضوابط اسلامی با نظر حاکم شرع تعیین گردد.»([۱۱])
ازحضرت آیهالله خامنه­ا ی دام ­ظله نیز سؤال شده است:
آیا وظیفه­ ی افراد در امر به معروف و نهی از منکر این است که فقط به امر به معروف و نهی از منکر زبانی اکتفا کنند؟ و اگر اکتفا به تذکر زبانی واجب باشد، این امر با آنچه در رساله­ های عملیه به خصوص تحریرالوسیله آمده است، منافات دارد و اگر مراتب دیگر امر به معروف و نهی از منکر هم برای افراد در موارد لزوم جایز باشد، آیا در صورت نیاز می­ توان همه­ ی مراتب مذکور در تحریرالوسیله را انجام داد؟
ایشان در پاسخ می­ فرماید: «با توجه به این­که در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی می­ توان مراتب دیگر امر به معروف ونهی از منکر را که بعد از مرحله­ ی امر و نهی زبانی هستند به نیروهای امنیتی داخلی (پلیس) و قوه­ ی قضاییه واگذار کرد. به خصوص در مواردی که برای جلوگیری از ارتکاب معصیت چاره ­ای جز اعمال قدرت از طریق تصرف در اموال کسی که فعل حرام انجام می­ دهد یا تعزیر و حبس او و مانند آن نیست، در چنین زمانی با حاکمیت و اقتدار چنین حکومت اسلامی، واجب است مکلفین در امر به معروف و نهی از منکر به امر و نهی زبانی اکتفا کنند و در صورت نیاز به توسل به زور، موضوع را به مسؤولین ذی­ربط در نیروی انتظامی و قوه­ ی قضاییه ارجاع دهند و این منافاتی با فتاوای امام راحل۱ در این رابطه ندارد. ولی در زمان و مکانی که حاکمیت و اقتدار با حکومت اسلامی نیست، بر مکلفین واجب است که در صورت وجود شرایط جمیع مراتب امر به معروف و نهی از منکر را با رعایت ترتیب آن­ها تا تحقق غرض انجام دهند.»([۱۲])
حضرت آیهالله تبریزی دام ظله نیز مرتبه­ ی سوم از مراتب امر به معروف و نهی از منکر ﴿توسل به زور﴾ را منوط به اذن حاکم شرع می ­دانند. ایشان می­ فرماید: >الاحوط فی هذا القسم [القسم الثالث] بجمیع مراتبه الاستیذان من الحاکم الشرعی ؛ بنابر احتیاط واجب قسم سوم از مراتب امر به معروف و نهی از منکر منوط به اذن حاکم شرع است.<([13])(14)

پی­نوشت:

[۱] . امام خمینی۱, تحریر الوسیله, کتاب امر به معروف و نهی از منکر, القول فی مراتب الامر بالمعروف والنهی عن المنکر.

[۲] . همان.

[۳] . همان, ذیل المرتبه الثانیه, مسأله ۶ .

[۴] . همان, المرتبه الثالثه, مسأله ۱٫

[۵] . توضیح­المسایل, حضرت آیهالله بهجت دام­ظله, امر به معروف و نهی از منکر، مسأله­ی ۱۶۱۰ و جامع­المسایل, حضرت آیهالله فاضل دام­ظله ، امر به معروف و نهی از منکر، سؤال ۹۳۰ و اجوبه الاستفتاءات، حضرت آیهالله خامنه­ای دام­ظله ، امر به معروف و نهی از منکر، ص ۲۳۲, سؤال ۱۰۶۴٫

[۶] . منهاج الصالحین, العبادات, آیهالله تبریزی دام ظله, امر به معروف و نهی از منکر, ص ۳۶۱, مسأله ۱۲۷۲٫

[۷] . توضیح المسایل حضرت آیهالله مکارم دام­ظله ، امر به معروف و نهی از منکر، مسأله­ی ۲۴۱۹٫

[۸] . همان, تحریر الوسیله, کتاب امر به معروف و نهی از منکر, ذیل المرتبه الثالثه, مسأله ۱۱٫

[۹] . توضیح المسایل, حضرت آیهالله فاضل دام­ظله ، امر به معروف و نهی از منکر، مسأله­ی ۲۳۳۵٫

[۱۰] . توضیح المسایل, حضرت آیهالله بهجت دام­ظله ، امر به معروف و نهی از منکر، مسأله­ی ۱۶۱۱٫

[۱۱] . توضیح المسایل, حضرت آیهالله مکارم دام­ظله ، امر به معروف و نهی از منکر، مسأله­ی ۲۴۱۹٫

[۱۲] . اجوبهالاستفتاءات, حضرت آیهالله خامنه­ای دام­ظله ، امر به معروف و نهی از منکر، ص ۲۳۲، سؤال ۱۰۶۴٫

[۱۳] . منهاج الصالحین, العبادات, آیه­الله تبریزی دام ظله, , امر به معروف و نهی از منکر, ص ۳۶۲, مسأله ۱۲۷۲٫
(۱۴).مجله فقه و زندگی -مراتب امر به معروف و نهی از منکر-نرگس خدّامی ، صفحه ۶۹

همچنین ببینید

پیکر شهید حسین پوربافرانی تشییع و در گلزار شهدای بافران آرام گرفت

پیکر پاک شهید حسین پوربافرانی که بعد از ۳۵ سال در جریان کاوش و تفحص …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.